วิลเลียม เฮอร์เชล ชีวประวัตินักดนตรีผู้กล้าก้าวข้ามท้องฟ้า

    จากสัปดาห์ที่แล้วที่ผมรับปากเรื่องจะเขียนถึงนักดนตรีหรือคีตกวีอีกคนหนึ่งที่เราไม่ได้รู้จักมากนักในวงการดนตรี แต่ในวงการวิทยาศาสตร์จากการค้นพบดาวยูเรนัสทำให้เขาได้รับการยกย่องว่าเป็นบิดาแห่งดาราศาสตร์ ทั้งๆที่จริงแม้ว่าวิลเลียม เฮอร์เชลจะมีชื่อเสียงทางวิทยาการอันเนื่องมาจากการค้นพบดาวต่างๆแต่อาชีพเดิมจริงๆของเขาคือนักดนตรีสายอิสระต่างจากคีตกวีหลายคนที่เรารู้จักกันและมองเรื่องดาราศาสตร์เป็นงานอดิเรกของเขามากกว่า เรื่องที่พูดกันในสัปดาห์นี้คือเรื่อง วิลเลียม เฮอร์เชล 

    วิลเลียม เฮอร์เชลเขาเกิดในปี 1738 เขามีชีวิตอยู่ในช่วงรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ และเกิดในช่วงที่ JS. Bach ยังมีชีวิตอยู่ เสียชีวิตในปี 1822 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยหลังจากไฮเดินเสียชีวิตไป 23 ปี สิริรวมอายุ 83 ปีนับเป็นคนที่มีอายุยืนยาวมาก เกิดที่ราชรัฐฮันโนเฟอร์ แรกเริ่มเดิมทีพ่อของเขาเป็นนักโอโบประจำวงทหารของรัฐแล้วทำให้เขาได้เรียนดนตรีจากพ่อของเขาด้วยและนอกจากนี้ยังสามารถเล่นวิโอลิน ฮาร์ปซิคอร์ดและออร์แกนในภายหลังได้อีกด้วย เรืยกว่าเป็นอาชีพหลักของครอบครัวเลยที่เดียวโดยได้อาชีพช่วงต่อจากพ่อของเขาไปเล่นดนตรีในวงดุริยางค์ทหารที่เดียวกัน เขามาอังกฤษครั้งแรกตอนอายุ 18 ปี สาเหตุสำคัญที่เขาเข้ามาในอังกฤษนั้นมาจากครอบครัวได้รับการว่าจ้างให้ไปประจำวงในช่วงท้ายรัชสมัยพระเจ้าจอร์จที่ 2 ก่อนการเสียชีวิตของแฮนเดิลไม่กี่ปีไม่เป็นที่แน่ชัดว่ารู้จักกับแฮนเดิลเป็นการส่วนตัวรึไม่แต่เป็นที่แน่ชัดว่าทั้งคู่อาศัยอยู่ในลอนดอนด้วยกันมาแล้วสักระยะแล้ว แม้จะอยู่ไม่นานนักแต่เช่นเดียวแฮนเดิลแม้ในช่วงแรกจะอยู่ไม่นานนักแต่เนื่องจากเห็นโอกาสในการหาชีวิตใหม่ที่ดีกว่าเดิมและนักดนตรีในลอนดอนยังมีไม่มากนักอีกทั้งต่อมาเมื่อกลับบ้านในตอนนั้นฮันโนเฟอร์มีข้อขัดแย้งกับฝรั่งเศสด้วยทำให้พ่อของเขาขอให้หนีทหารมาเพื่อมาอาศัยอยู่ในอังกฤษเป็นการถาวร

    หลังจากมาอยู่อังกฤษแม้จะเป็นคนเยอรมันแต่สามารถเรียนรู้ภาษาอังกฤษได้อย่างรวดเร็วทำให้ชื่อของเขาดัดแปลงให้สามารถอ่านแบบอังกฤษได้ด้วย ในช่วงแรกที่อยู่ในลอนดอนเขามีอาชีพเป็นนักดนตรีพ่วงกับนักคัดลอกโน้ต หลังจากนั้นไม่กี่ปีก็พบว่าในลอนดอนมีการแข่งขันระหว่างนักดนตรีที่สูงจึงย้ายออกไปโดยที่แรกที่เขามาประจำเป็นแห่งแรกคือคุมวงดุริยางค์ทหารที่ริชมอนด์ ผลงานทางดนตรีหลายชิ้นได้เริ่มประพันธ์ขึ้นจากที่นี้แต่คาดว่าด้วยศาสตร์ของการประพันธ์มีความเกี่ยวข้องกับคณิตศาสตร์ทำให้เขาเริ่มสนใจอย่างจริงจังในเวลาต่อมา อยู่ไม่นานนักเมื่อย้ายไปเมืองซันเดอร์แลนด์เป็นหัวหน้าวงออร์เคสตร้าทั่วไปแต่ก็อยู่ไม่นานนักจากนั้น อีกหลายปีต่อมาก็ย้ายไปอาศัยในหลายเมืองในบริเวณภาคเหนือของอังกฤษ ในช่วงเวลานั้นก็รับงานสารพัดแม้ทำให้เขาไม่พอใจกับชีวิตมากนักเนื่องจากที่เขาไม่มีเจ้านายประจำ (ต่างจากคีตกวีคนอื่นในสมัยเดียวกัน) แต่การย้ายไปลอนดอนที่มีการแข่งขันสูงและวุ่นวายก็คงไม่เป็นที่พอใจของเขาเช่นกัน  ระหว่างนั้นเมื่อเขากลับบ้านมาพบครอบครัวน้องสาวของเขาคาโรไลน์เริ่มสังเกตว่าความสนใจในดนตรีได้เปลี่ยนไปและเริ่มสนใจในคณิตศาสตร์มากขึ้น จนกระทั่งเขาเริ่มมาลงตัวที่เมืองบาธที่มีชื่อเสียงในเรื่องโรงอาบน้ำ ที่เขาได้แสดงความสามารถแสดงออร์แกนเปิดตัวของเขาทั้งๆที่ออร์แกนก็ยังสร้างไม่เสร็จ นอกจากนี้ยังแสดงผลงาน Violin และ Oboe Concerto ของเขาเอง (ในความยาวที่ปัจจุบันสั้นมากๆเหมือนสไตล์บาโรค) หลังจากนั้นเป็นต้นมาเนื่องจากความเป็นนักดนตรีที่มีความเชี่ยวชาญจึงต้องทำทุกอย่างเป็นทั้งนักดนตรีประจำวง ครูสอนดนตรี คีตกวีและผู้จัดการแสดง แต่งานหลักๆแล้วคือนักออร์แกนประจำโบสถ์ในเมืองนั้นที่เขาจะอยู่ยาวนานถึง 15 ปี

    หลังจากนั้นไม่นานคืออีก 5 ปีนับจากประจำที่เมืองบาธ พี่น้องคนอื่นๆรวมถึงคาโรไลน์ได้ตามมาที่อังกฤษเพื่อไม่ให้เศร้าโศกเสียใจกับการจากไปของพ่อของพวกเขาอีกทั้งเพื่อช่วยเหลือให้การแสดงที่ของวงประจำเมืองที่พอจะพูดได้ว่าประสบความสำเร็จในระดับหนึ่งและจากที่ตรงนั้นเองที่ความสนใจในเรื่องดาราศาสตร์ได้เริ่มต้นขึ้นต่อยอดจากคณิตศาสตร์จนพัฒนาความสนใจอย่างจริงจัง เพราะเฮอร์เชลเชื่อว่าดนตรีเป็นส่วนหนึ่งของจตุรศิลปศาสตร์ (Quadrivium) อันเป็นศาสตร์ชั้นสูงของมนุษย์และสามารถพัฒนาเรื่องที่เขาสนใจได้เช่นกัน เฮอร์เชลจึงเริ่มต้นศึกษาดาราศาสตร์ด้วยตัวเองจนนำไปสู่การสร้างกล้องดูดาวแบบสะท้อนแสงด้วยตัวเองในอีกหลายปีต่อมาที่เปลี่ยนชีวิตของเขาไปตลอดกาล แม้ว่าในช่วงนี้ผลงานทางดนตรีของเขาอยู่ในจุดสูงสุดของอาชีพแต่สำหรับเขาแล้วนั้นเป็นเพียงรายได้หลักเพื่อเติมเต็มงานอดิเรกให้แจ่มชัดมากขึ้นเท่านั้น โดยต่อมาค้นพบดาวมฤตยูโดยบังเอิญ (หรือดาวยูเรนัสที่เป็นดาวดวงเดียวที่ตั้งชื่อตามเทพเจ้ากรีก) ที่อยู่ของพวกเขาในปัจจุบันกลายเป็นพิพิธภัณฑ์ทางวิทยาศาสตร์แห่งชาติ

    จากการค้นพบนี้สร้างความตกตะลึงได้รับสนใจจากผู้คนทั่วไปรวมถึงพระเจ้าจอร์จที่ 3 จนได้รับสมญานาม the King’s Astronomer และพระราชทานเงินเดือนให้ เป็นเรื่องที่น่าแปลกใจว่าถึงแม้ว่าจะต้องเสียโอกาสทางดนตรีรวมถึงรายได้ในอนาคตที่ลดน้อยลงแต่เฮอร์เชลกลับเต็มใจที่รับไว้เพราะตัวเขาสนใจกับเรื่องบนท้องฟ้ามากกว่าแล้ว โดยวันสุดท้ายที่เป็นนักดนตรีอาชีพเกิดในกลางปี 1782 ที่อายุ 44 ปี และย้ายเมืองไปที่สลาวห์ที่ใกล้ลอนดอนเพื่อใกล้ชิดกษัตริย์มากขึ้นทำให้เขาใช้ชีวิตที่เหลือทุ่มเทไปกับการศึกษาทางดาราศาสตร์อย่างจริงจัง แม้จะมีหลักฐานที่ไม่แน่ชัดว่าเฮอร์เชลยังมีความสนใจในวงการดนตรีต่อมารึไม่ แต่เป็นที่เชื่อกันว่าไฮเดินในช่วงที่กำลังแต่งผลงานชุด London Symphony ในปี 1792 อยู่นั้นได้มาเยื่ยมเฮอร์เชลที่หอดูดาวที่เขาสร้างเสร็จ จากแรงบัลดาลใจที่การที่ได้เห็นท้องฟ้านั้นทำให้ไฮเดินแต่งผลงานออราทอริโอเรื่อง The Creation อีกด้วยแต่เรื่องนี้ยังไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนนักแต่ก็นั้นแหละที่แสดงให้เห็นว่าผลงานของไฮเดินมีความสำคัญมากเพียงใดเมื่อเทียบกับคีตกวีร่วมสมัยและเรื่องราวของนักดนตรีของเขาจึงจบลงเพียงเท่านี้

ถ้าใครเปิดประวัติของเขาเราจะพบว่าเขาประพันธ์ผลงานไว้ไม่น้อยเลยดังนี้

• ซิมโฟนี 24 บท (แบ่งเป็นขนาดใหญ่ 6 บทและวงขนานเล็ก 18 บท)
• คอนแชร์โต 14 บท (ให้กับเครื่องโอโบ ไวโอลิน วิโอล่า และออแกน)
• ผลงานสำหรับเครื่องดนตรีแบบแสดงเดี่ยวมากกว่า 50 บทให้กับ โอโบ วิโอลิน วิโอล่า ออแกน เชลโล่ และ ฮาร์ปซิคอร์ด

    อย่างไรก็ตามแม้ว่าผลงานที่เปิดเผยมีจำนวนไม่น้อยเนื่องจากผลงานที่อธิบายมานี้มีจำนวนมากแต่ว่าทั้งหมดแต่งในสมัยที่ยังเป็นนักดนตรีที่อยู่ในอังกฤษซึ่งตอนนั้นอยู่ช่วงระยะเวลาประมาณ 20 ปี และน่าเสียดายไม่น้อยที่ถึงแม้เป็นผลงานที่ยอมรับได้นี้เนื่องจากผลงานที่เป็นคีตกวีไม่ค่อยได้รับความสนใจจากคนส่วนใหญ่ ทำให้ในภายหลังโน้ตเพลงเป็นจำนวนมากได้ถูกขายออกจากกองสมบัติของครอบครัวแบบที่ไม่ค่อยสนใจมากนัก ทำให้ผลงานที่หลงเหลืออยู่ที่มีจำนวนไม่น้อยเลยไม่มีโอกาสได้ยินนับจากนั้นถึงแม้บางผลงานได้รับการเผยแพร่ในช่วงชีวิตของเขาด้วย และเมื่อผมมีโอกาสได้ฟังผ่านทางแอพฟังเพลงดังๆกลับพบว่ามันมีน้อยมาก หาได้ไม่กี่อัลบั้มเท่าที่เจอมีแค่ 3 แผ่นถ้วนจากคีตกวีคนนี้ทั้งหมด (เรียกว่ากับเบโทเฟ่นยังออกผลงานหมายเลขเดียวกันในปีเดียวยังเยอะกว่านี้เลย) แม้ในเวลาต่อมาเรามี Youtube ก็ตามแต่ก็หาได้ยาก ดังนั้นเราอาจจะพิจารณาจากสั่งที่ได้ยินนี้ดังนี้

    โดยผลงานทั้งหมดเล่นโดยส่วนใหญ่นั้นแม้จะมีเมโลดี้ที่ใช้ได้แต่ไม่มีฟิวก์คือไม่ค่อยมีความซับซ้อนหรือท้าทายความสามารถมากนัก เป็นเรื่องที่ไม่แปลกใจเท่าใดนักหากว่าช่วงที่แต่งนั้นคาบเกี่ยวกันระหว่างบาโรคและคลาสสิก และเนื่องจากมันมีความเป็นไปได้ที่แนวทางการประพันธ์เองก็มีรากฐานของดนตรีมาจากที่เดียวกันคืออิตาลิแลัวมาต่อยอดทำให้หลายคนมองว่าโดยรวมแม้ลักษณะในทางการประพัทธ์จะเอียงไปทางไฮเดินมากกว่าโมสาท์หรือเบโทเฟ่น แต่อาจจะไม่น่าประทับใจเท่าที่ควรนัก ผลงานประเภทเล่นเป็นวงมีสามท่อนตามสไตล์บาโรค

    ในซิมโฟนีนั้นมีการแต่งซิมโฟนีหลายประเภททั้งเล็ก (ที่มีลักษณะคล้ายกับ String Quintet หรือ String sextet ที่มีฮาร์ปซิคอร์ดเล่นด้วย เพราะในเวลานั้น String Quartet ยังเป็นแนวดนตรีที่ใหม่มาก) และขนาดใหญ่ (ที่ขนาดใกล้เคียงกับวงในสมัยคลาสสิกที่เรารู้จักกัน) แต่จากที่ผมฟังผลงานเท่าที่มี ในช่วงแรกนั้นแต่งโดยในลักษณะคล้ายคอนแชร์โต ตอนที่ฟังแรกยังคิดว่าเหมือนไฮเดินมากๆอาจจะเพราะผลงานที่มีชื่อของเขาล้วนได้รับอิทธิผลในสไตล์อังกฤษอยู่แล้ว แต่พอฟังในผลงานหลังๆเริ่มมีสไตล์ที่เราคุ้นหูกันแบบเวียนนามากขึ้นแต่ทั้งนี้ความยาวมันไม่เกิน 15 นาทีที่ยังเป็นเรื่องนิยมในสมัยบาโรก

    ในส่วนของคอนแชร์โตที่ผมมีโอกาสได้ฟังเป็นโอโบทั้งหมดที่โดยส่วนใหญ่แต่งตอนอายุไม่มากเช่นกัน เราอาจจะรู้สึกว่ามันเหมือนกันกับคีตกวีที่เรารู้สึกหลายคนที่รู้จักให้สมัยบาโรคแต่ว่าไม่จังหวะที่จบแบบบาโรคเท่าไหร่นักความยาวจึงไม่ยาวอีกเช่นกัน บางคนมองว่าคล้ายกับของ CPE Bach เหมือนกัน และในส่วนของผลงานจากเครื่องดนตรีชิ้นเดียว ผมรู้สึกว่าไม่ซับซ้อนเท่าไหร่แต่เข้าใจได้ไม่ยากนัก รู้สึกเฉยๆกับมันมากกว่า

    แม้เราอาจจะคิดว่าคีตกวีที่กลายเป็นนักดาราศาสตร์คนนี้จะสามารถพัฒนาต่อยอดผลงานกลายเป็นนักดนตรีผู้ยิ่งใหญ่ได้รึไม่นั้นอาจจะไม่มีคำตอบที่ตายตัว หากเขายินดีกับเกียรติทางวิทยาการที่ได้รับในเวลาต่อมาและท้ายที่สุดแล้วชื่อของเขากลายเป็นรากฐานสำคัญในความก้าวหน้าของมนุษยชาตินั้นก็อาจจะทำให้เป็นที่จดจำมากกว่าการเป็นเพียงคีตกวีร่วมสมัยกับนักดนตรีที่ยอดเยี่ยมที่สุดของยุคคลาสสิกก็เป็นได้ สุดท้ายนี้ผมเคยหวังว่าวงออเคสตร้าที่ชอบบรรเลงเพลงไทยจากแถวๆนครปฐมน่าจะได้แสดงเฉลิมฉลองในโอกาสนี้ที่ท้องฟ้าจำลองประกอบกับผลงาน The Planets บ้าง หรือไม่อย่างนั้นก็ขอให้นักฮาร์ปซิคอร์ดชาวอิตาลีในไทยเล่นผลงานนี้ให้ฟังบ้างแต่ผมอาจจะหวังสูงไปหน่อยแต่ผมก็หวังว่ามันจะเกิดขึ้นสักวันหนึ่งในอนาคต